در شرایط بحرانی مانند جنگ، یکی از چالشهای اساسی که جامعه با آن روبهرو میشود، حفظ تداوم عملکرد نهادهای حقوقی و قضایی است. جنگ، شرایط رفتوآمد را محدود و زیرساختهای اداری را با خطر آسیب مواجه میکند و اگر سیستم قضایی تنها به حضور فیزیکی متکی باشد، ممکن است روند رسیدگی به پروندهها متوقف یا بسیار کند شود. از این رو توسعه خدمات قضایی غیرحضوری بهویژه در سالهای اخیر از نخستین اولویتهای قوه قضاییه ایران بوده است.
با توسعه زیرساختهای الکترونیکی، بخش قابلتوجهی از خدمات قضایی به صورت آنلاین یا غیرحضوری ارائه میشود تا در شرایط بحرانی، از جمله جنگ، روند رسیدگیها و احقاق حقوق شهروندان دچار وقفه نشود.
یکی از اصلیترین ابزارهای اجرای این هدف، سامانه “ثنا” (سامانه ثبتنام الکترونیک قضایی) و درگاه خدمات الکترونیک قضایی است که بستری امن و قابلاعتماد برای ارائه خدمات قضایی دیجیتال فراهم کرده است. این سامانه بیش از ۳۰ خدمت قضایی مختلف را به صورت آنلاین ارائه میکند که باعث سهولت، سرعت و عدالت در دسترسی به خدمات حقوقی شده است و برای همه افراد داخل و حتی خارج از کشور قابل استفاده است.
تعریف خدمات غیرحضوری قضایی
خدمات غیرحضوری قضایی آن دسته از خدمات دستگاه قضایی هستند که بدون نیاز به حضور فیزیکی در دادگاه، دفاتر قضایی یا ادارات قضایی قابل انجاماند.
این خدمات از طریق اینترنت، سامانههای رسمی و پورتالهای قضایی ارائه میشوند تا شهروندان بتوانند امور مربوط به پروندهها، ابلاغیهها، اطلاعات قضایی و درخواستهای حقوقی را در هر زمان و مکان پیگیری نمایند.
این خدمات مخصوصا در شرایط اضطراری روزمره مانند جنگ، بحران طبیعی یا بیماریهای همهگیر اهمیت دوچندان پیدا میکند، زیرا مردم بدون نیاز به ترک محل امن و بدون مواجهه با خطرات امنیتی، میتوانند امور قضایی خود را مدیریت کنند.
سامانه “ثنا” و سامانههای قضایی مرتبط
اصلیترین بستر برای ارائه خدمات غیرحضوری قضایی در ایران سامانه ثنا است که توسط قوه قضاییه جمهوری اسلامی برای ابلاغ الکترونیک قضایی و خدمات آنلاین قضایی طراحی و ایجاد شده است.
سامانه ثنا چیست؟
سامانه ثنا (به معنی سامانه ثبتنام الکترونیک قضایی) در سال ۱۳۹۵ توسط قوه قضائیه راهاندازی شد تا کلیه ابلاغیههای قضایی، ثبت دادخواستها، شکواییهها و اطلاعرسانیهای رسمی به اشخاص را از طریق اینترنت فراهم کند، بهطوری که دیگر نیازی به ارسال ابلاغیههای کاغذی و حضور فیزیکی نباشد.
این سامانه بهعنوان درگاه اصلی خدمات الکترونیک قضایی عمل میکند و از طریق آن شهروندان میتوانند به طیف وسیعی از خدمات دسترسی داشته باشند که در ادامه تشریح میشود.
مراحل دسترسی به خدمات غیرحضوری قضایی
برای استفاده از خدمات غیرحضوری قضایی، ابتدا باید در سامانه ثنا ثبتنام و احراز هویت انجام شود. ثبتنام و احراز هویت به دو روش امکانپذیر است:
- احراز هویت غیرحضوری
در حال حاضر، برای افراد حقیقی امکان ثبتنام و احراز هویت کاملا آنلاین فراهم شده است، به طوری که بدون مراجعه حضوری میتوان کد کاربری و رمز عبور سامانه را دریافت کرد. - روش حضوری در دفاتر خدمات الکترونیک قضایی
برای برخی موارد یا برای اشخاص حقوقی، ممکن است نیاز به مراجعه حضوری به دفاتر خدمات الکترونیک قضایی باشد تا احراز هویت کامل شود. پس از احراز هویت، کاربر میتواند وارد درگاه خدمات الکترونیک قضایی (adliran.ir یا درگاه ملی خدمات قضایی) شود و از خدمات غیرحضوری بهره ببرد.
انواع خدمات قضایی غیرحضوری
خدمات قضایی غیرحضوری در ایران بسیار گسترده است و برخی از مهمترین آنها عبارتاند از:
- ابلاغ الکترونیکی اوراق قضایی
یکی از اصلیترین خدمات، ابلاغ الکترونیکی اوراق قضایی، احضاریهها، حکمها و اطلاعیهها است که به جای ارسال فیزیکی انجام میشود و دارای اعتبار قانونی است. این امکان باعث شده که ابلاغهای قضایی در کشور بهصورت الکترونیکی ارسال شود و نیاز به دریافت حضوری ابلاغیهها به شکل سنتی به حداقل برسد. - . ثبت و پیگیری دادخواستها و شکواییهها
کاربران میتوانند دادخواستهای حقوقی، کیفری، خانوادگی یا اجرایی خود را به صورت آنلاین ثبت کرده و وضعیت رسیدگی به آنها را پیگیری کنند. این امکان باعث شده تا فرآیند تشکیل پرونده تسهیل شود و نیازی به مراجعه حضوری به دادگستری نباشد. - پیگیری وضعیت پرونده
پس از ثبت پرونده، کاربران میتوانند وضعیت رسیدگی، تاریخ ابلاغها، رای صادره و مراحل پرونده را از طریق سامانه مشاهده کنند. - دریافت گواهی عدم سوءپیشینه
این مورد یکی از خدمات پرکاربرد است که از طریق سامانه بدون مراجعه حضوری قابل دریافت است و بسیاری از درخواستها از این طریق انجام میشود. - نوبتدهی الکترونیک
سامانههای قضایی امکان رزرو نوبت برای حضور حضوری در دادگاه یا دفاتر قضایی را نیز به صورت غیرحضوری فراهم کردهاند تا روند مراجعه به شعب دارای نظم و زمانبندی باشند. - خدمات ویژه وکلا و کارشناسان
وکلا، کارشناسان رسمی و اشخاص حقوقی نیز میتوانند از خدمات اختصاصی خود در درگاه قضایی استفاده کنند، از جمله بارگذاری مدارک، مدیریت پروندهها و مشاهده ابلاغها.
نقش خدمات غیرحضوری در شرایط جنگی و بحرانی
در شرایط جنگی، رفتوآمد، امنیت و دسترسی به مراکز قضایی با محدودیت روبهرو میشود و این میتواند باعث اختلال در اجرای عدالت شود. خدمات غیرحضوری به چند دلیل اهمیت دارد:
- حفظ امنیت شهروندان: افراد بدون نیاز به ترک محل امن خود میتوانند امور حقوقی خود را پیگیری کنند که در مناطق درگیر یا بحرانی کمخطرتر است.
. تداوم عدالت بدون وقفه: حتی در شرایط تعطیلی موقت دفاتر قضایی، خدمات آنلاین ادامه یافته و حقوق افراد محفوظ میماند. - دسترسی سریع و دقیق: خدمات الکترونیک به افراد امکان میدهد گزارشها و ابلاغها را سریعتر دریافت و مراحل قانونی را بیوقفه دنبال کنند.
در نتیجه، این خدمات نقش پشتیبان و مکمل برای نظام قضایی کشور در شرایط بحرانی دارند، بهویژه وقتی خطرات حملات، مشکلات زیرساختی یا محدودیت تردد وجود دارد.
مزایای خدمات غیرحضوری قضایی
خدمات غیرحضوری قضایی دارای مزایای قابل توجهی هستند که در شرایط عادی و بحرانی اهمیت دارند:
۱. کاهش نیاز به حضور حضوری
این مزیت مهم باعث کاهش هزینههای رفتوآمد، صرفهجویی در زمان و افزایش امنیت برای شهروندان میشود.
۲. افزایش سرعت رسیدگی و پاسخگویی
اطلاعرسانی سریع ابلاغها، پیگیری پرونده و دریافت مدارک از طریق اینترنت، زمان پاسخگویی قضایی را کاهش میدهد.
۳. دسترسی عادلانه برای همه افراد
همه شهروندان در هر نقطه کشور میتوانند به خدمات قضایی دسترسی داشته باشند، بدون توجه به فاصله جغرافیایی یا شرایط بحرانی.
۴. کاهش اطاله دادرسی
فراهم شدن امکان انجام بخش زیادی از مراحل به صورت آنلاین، باعث کاهش تجمع در شعب قضایی و کاهش اطاله دادرسی میشود.
روند تکامل خدمات قضایی الکترونیک در ایران
قوه قضاییه جمهوری اسلامی ایران طی چند سال اخیر با هدف اجرای عدالت الکترونیک، توسعه پورتالها و سامانههای متعدد را در دستور کار قرار داده است تا خدمات قضایی در هر زمان، مکان و بهصورت غیرحضوری قابل ارائه باشد.
این روند شامل ایجاد زیرساختهای فنی، سامانههای تخصصی و ادغام خدمات قضایی در یک پورتال مرکزی بوده است که به کاربران امکان میدهد با یک شناسه کاربری (کد ثنا) به دهها خدمت قضایی در درگاههای مختلف دسترسی پیدا کنند.
کلام پایانی
در مجموع، خدمات غیرحضوری قضایی در ایران بهعنوان یکی از ابزارهای اساسی حفظ عدالت و تداوم فعالیتهای قضایی در شرایط بحران، از جمله جنگ، شناخته میشود. این خدمات با کاهش نیاز به حضور فیزیکی، افزایش دسترسی، تسهیل فرآیندها و امکان انجام امور حقوقی از راه دور، نقش مهمی در حمایت از حقوق شهروندان ایفا میکنند. با این حال، چالشهایی مانند نیاز به اینترنت پایدار، احراز هویت برای اشخاص حقوقی و محدودیت بعضی مراحل قضایی حضوری هنوز وجود دارد.
با توسعه بیشتر زیرساختهای دیجیتال و تسهیل فرآیندهای حقوقی، انتظار میرود خدمات الکترونیک قضایی در ایران در آینده نهتنها در شرایط بحرانی بلکه در زمان صلح نیز نقش موثری در کارآمدتر شدن نظام قضایی کشور ایفا نماید.
